De Bijbel is een belangrijke bron voor kunst, literatuur en muziek. We kunnen ons het Gregoriaans, Dante, Rembrandt en Bach amper voorstellen zonder de Bijbel. Reden genoeg om de Bijbel eens nader te bekijken, voor zover dat gaat in kort bestek.
De profeet Zacharia ziet in een visioen hoe een stedenbouwkundige met een meetlint de ommuring van Jeruzalem wil plannen. Als reactie verklapt een engel aan de profeet dat Jeruzalem een stad zonder muren zal zijn, als woonplaats voor mens en dier. Anders gezegd: het verhaal vertelt hoe Jeruzalem planologisch behoort te zijn, naast hoe Jeruzalem zou kunnen zijn.
Een bibliotheek
De Bijbel is niet één boek, maar een verzameling boeken. De Bijbel kent verhalen, liederen, wijsheidsteksten, brieven en profetieën. Er zijn koningsdrama's à la Shakespeare. We lezen over disfunctionele families, vergelijkbaar met Griekse tragedies. Maar er zijn ook saaie gedeelten als genealogieën, volkstellingen en bouwprojecten van tempels. De Bijbel is een akelig realistisch boek. Het gaat al gauw over oorlog, geweld, agressieve grootmachten en deportaties, alsof er in 3000 jaar niets is veranderd.
Psalm 79 volgens de Anglicaanse traditie
Maar de Bijbel vertelt ook hoe de wereld zou kunnen zijn. Keer op keer klinkt het refrein om te zorgen voor armen, weduwen, wezen en vluchtelingen. Er is aandacht voor mensen die niet in tel zijn: zieken, kinderloze vrouwen, opstandelingen, profetische buitenbeentjes.
Ab aeterno van Claudio Monteverdi
De Bijbel is niets menselijks vreemd. Een zachtmoedig iemand kan zich net zo goed in de Bijbel herkennen als een blinde fanaticus. Wat dat betreft is de Bijbel even genereus als nihilistisch. Maar Bijbellezers zijn dat niet. Zij geven het boek betekenis door het te lezen vanuit hun vroom, kerkelijk, literair, kunstzinnig of politiek gekleurde bril. Vandaar onze vraag: De klassieke componisten, wat voor bijbellezers waren zij? We geven voorbeelden ter illustratie, dit aan de hand van enkele bijbelboeken.
Genesis
De Genesis Suite (1945) was een onwaarschijnlijke samenwerking van zeven verschillende componisten uit Los Angeles, waaronder Milhaud, Schönberg en Stravinski. De componisten waren deels verbonden aan de filmindustrie van Hollywood. Als veelal joodse vluchtelingen zullen ze zich herkend hebben in de verdrijving van Adam en Eva uit het paradijs, het drama van Kaïn en Abel, de Babylonische spraakverwarring.
Cain and Abel van Darius Milhaud
Spreuken & Job
Het boek Spreuken voert Wijsheid op als allegorisch personage. Monteverdi maakte er een waardig solo-motet van. In het tragische boek Job worden de tegeltjeswijsheden genadeloos onderuit gehaald. Vaughan Williams wijdde er een aangrijpend ballet aan.
Job van Ralph Vaughan Williams
Psalmen
Het boek Psalmen is de meest gebruikte liedbundel ooit. Psalmen worden dagelijks gezonden tijdens de getijden in kloosters en kerken. Gewone kerkgangers zingen de psalmen in een berijmde of gepopulariseerde variant. Dankzij de klassieke componisten drongen de psalmen door tot in de concertzaal, zowel vocaal als instrumentaal.
Psalmensymfonie van Igor Stravinski
Stravinski’s Psalmensymfonie begint met een smeekbede en eindigt met een lofzang. De muziek is een bezwerende mix van scherpe ritmes, contrapunt à la Bach en orthodoxe kerkzang. De profundis is het ontroerende langzame deel van Honeggers Symphonie Liturgique.
Symfonie nr.3 van Arthur Honegger
Hooglied
Het Hooglied wordt wel het lied der liederen genoemd. Haar liefdessymboliek klinkt door in Bachs cantate Wachet auf, ruft uns die Stimme. Rode draad in de cantate is het gelijknamige lied van de Lutherse hofdichter Philipp Nicolai.
Cantate Wachet Auf van Johann Sebastian Bach
Profeten
Messiaens grotendeels atonale Livre d’orgue behoort tot de meest experimentele muziek van de jaren vijftig. Bergen en gletsjers waren een inspiratiebron. We horen de schreeuw vanuit de diepte van de profeet Habakuk (Les mains de l'abîme), naast de ufo-waarneming van de profeet Ezechiël (Les yeux dans les roues).
Les yeux dans les roues uit Livre d'orgue van Olivier Messiaen
Onzevader
Het Onzevader (het gebed dat Jezus zijn leerlingen leerde) bestaat uit een aantal frasen die herinneren aan de traditionele joodse vroomheid. De variaties die Mendelssohn componeerde over Vater unser im Himmelreich (Sonate nr.6 voor orgel) zijn een hoogtepunt van de romantische orgelliteratuur.
Sonate nr.6 van Felix Mendelssohn
Openbaring
Het traditionele katholieke Requiem eindigt met de wens dat engelen de doden naar het paradijs leiden. Brahms’ Ein deutsches Requiem eindigt met een vergelijkbare tekst uit Openbaring, het laatste bijbelboek. De doden vinden hier hun rust na een moeizaam bestaan. Het alternatieve Requiem van Howells eindigt eveneens met dit visioen. Ook Schütz zette het op muziek.
Selig sind die Toten van Heinrich Schütz
Hans Jacobi
Illustratie: Angel of the Revelation - William Blake (The Met)
