In 1917 werd de Nederlandse orgelwereld verrast met twee opmerkelijke orgelwerken, behorend tot twee verschillende zuilen. De katholiek Hendrik Andriessen publiceerde een joyeuse Toccata. De protestant Jan Zwart publiceerde de Fantasie over Een vaste Burg. Twee zeer verschillende werken, twee culturen.
De wereld van 1917
In 1917 woedde de Eerste Wereldoorlog. De westelijke frontlinie zat muurvast. Tijdens de Derde Slag om Ieper vielen meer dan 100.000 doden terwijl Passendale in een woestenij veranderde. Nederland was neutraal. Ondanks dat werd de Nederlandse Mata Hari door de Fransen geëxecuteerd op verdenking van dubbelspionage. Na de februarirevolutie werd de Russische tsaar afgezet en een jaar later vermoord. Naar verluidt zou Maria in die wanhopige tijd verschenen zijn aan drie Portugese herderskinderen.
Hendrik Andriessen
In 1916 klonk de Missa in die festo van Alphons Diepenbrock. Eindelijk dan. Diepenbrock had 25 jaar moeten wachten voordat de behoudende katholieke kerk toestemming gaf voor het meesterwerk. Met de verlate première werd de weg gebaand voor een jongere generatie. Zoals voor Hendrik Andriessen, Diepenbrocks veelbelovende geestverwant en vriend. Andriessen kwam uit een artistiek begaafde familie. De pianist Willem Andriessen en de beeldhouwer Mari Andriessen waren zijn broers.
Met Hendrik Andriessens composities Toccata (1917) en Missa in honorem Sacratissimi Cordis (1918) waaide er een frisse wind door de katholieke kerk. Bij een toccata gaat het meestal om een virtuoos showstuk, denk aan de beroemde toccata’s van Bach en Widor. Andriessens Toccata was eerder hymnisch, met lange melodieuze lijnen. Met Fête-Dieu van een jaar later vertolkte Andriessen zijn gevoelens over de Eerste Wereldoorlog en de bedreigde Franse kathedralen. Vandaar het contrast tussen de feestelijke titel (verwijzend naar Sacramentsdag) en de dramatische muziek.
Jan Zwart
Dan Jan Zwart. In 1917 publiceerde hij het eerste deel van een reeks met Nederlandse orgelmuziek, met veelal koraalbewerkingen van eigen hand. Ook Zwart wilde de eigen (protestantse) zuil verheffen. Meer dan Andriessen was hij niet bang om de publieke smaak te behagen. De eerste publicatie, met de Fantasie over Een vaste Burg, werd enthousiast begroet door de toen nog jonge belangenvereniging N.O.V. (Nederlandsche Organisten Vereeniging). Datzelfde jaar werd ook het vervolgdeel, de Suite Kerstfeest, positief ontvangen. Een jaar later ging het mis.
Dat zat zo: de Nederlandsche Organisten Vereeniging was in 1890 opgericht om het orgelspel in de kerken op een hoger peil te brengen en de positie van de veelal semi-professionele organisten te verbeteren. Deze idealen botsten met de zakelijke belangen van de ‘selfmade man’ Jan Zwart. Tussen de N.O.V. en Zwart tekende zich een principieel meningsverschil af dat de protestantse orgelwereld generaties lang heeft verdeeld. De kritiekloze persoonsverheerlijking rond Jan Zwart was vaak even verbazingwekkend als de hem toebedeelde vijandschap.
De jaren daarna
Jan Zwart overleed in 1937, maar 40 jaar na zijn dood kreeg hij toch nog waardering vanuit onverdachte hoek. Universiteits-organisten als Ewald Kooiman en Gert Oost zagen hoe Jan Zwart als amateuronderzoeker zijn tijd ver vooruit was geweest. Zwart had pionierswerk verricht in het onderzoek naar de muziek van de vroege Nederlandse Republiek. Zo was Zwart de eerste die aantoonde dat Sweelinck nooit in Italië bij Zarlino had gestudeerd. Zwarts ietwat sentimentele orgelwerken konden bij de musicologen rekenen op liefdevol respect vanwege het tijdsbeeld.
De Nederlandse Organistenvereniging (moderne spelling) kreeg in 1990 het predicaat koninklijk. In 2009 fuseerde de KNOV met de GOV (Gereformeerde Organisten Vereniging) tot de Koninklijke Vereniging van Organisten en Kerkmusici (KVOK).
Hendrik Andriessen werd een van onze grote componisten. In 1923 had Sem Dresden nog een sneer uitgedeeld naar Andriessens devote klankwereld. Ook daar hoor je niemand meer over. Leo Samama prees Andriessens muziek juist vanwege een ‘uitgesproken verfijnd melodisch en harmonisch gevoel’ (Samama - Zeventig jaar Nederlandse muziek, 1986). Andriessens zoons Jurriaan en Louis werden eveneens internationale grootheden. Dochter Caecilia ontwikkelde zich als pianist en muziekpedagoog.
Hans Jacobi
Foto - Hendrik Andriessen
